दीप अमावस्या - दीपपूजनाचे सांस्कृतिक आणि धार्मिक महत्त्व

हिंदू संस्कृतीत प्रत्येक सण, उत्सव, तिथी आणि विधी यामागे एक गूढ, आध्यात्मिक आणि वैज्ञानिक विचार असतो. अशीच एक विशेष तिथी म्हणजे आषाढ अमावस्या, जी ‘दीप अमावस्या’ या नावाने प्रसिद्ध आहे. ही तिथी जरी अमावस्येची असली, तरी तिचा अंध:काराशी संबंध नसून, प्रकाशाचा उत्सव म्हणून ती साजरी केली जाते. या दिवशी घरोघरी दिव्यांचे पूजन केले जाते आणि दीपशक्तीची उपासना केली जाते.

दीप अमावश्या चे धार्मिक महत्त्व

 1. प्रकाशाची आराधना

दीप म्हणजे केवळ एक प्रकाशमान तवा नसून, तो ज्ञान, सत्व, सद्गुण, सकारात्मकता आणि आत्मशुद्धीचे प्रतीक आहे. अमावस्येचा अंधार हे अज्ञानाचे रूप समजले जाते आणि त्या अंध:कारावर दीपाचा प्रकाश म्हणजे ज्ञानाचा विजय असे मानले जाते.

 2. गृहशांती आणि समृद्धीचे प्रतीक

दीप पूजन केल्याने घरातील नकारात्मक ऊर्जा दूर होते, असे मानले जाते. त्यामुळे घरात आनंद, शांती आणि लक्ष्मीचा वास होतो. हे पूजन घरातील सर्व दिवे, पणत्या, समया यांचे पूजन करून केले जाते.

 3. वर्षाऋतूपूर्व तयारी

आषाढ अमावस्या म्हणजेच पावसाळ्याचा मध्य. यानंतर सण-उत्सवांचे, व्रत-उपवासांचे पर्व सुरू होते. त्यामुळे दीप पूजन ही एक प्रकारची आध्यात्मिक शुद्धता आणि मानसिक तयारी समजली जाते.

 4. पितृपूजन आणि काळ पूजन

काही ठिकाणी या दिवशी पितृपूजन केले जाते, तर काही ठिकाणी काळ म्हणजे ‘समय’, त्याचे पूजन करून जीवनाच्या अमूल्य वेळेचे स्मरण करून दिले जाते.

दीप पूजन का करावे?

 • आध्यात्मिक शुद्धता:

दिवा म्हणजे आत्मज्ञान, शुद्धतेचे प्रतीक. त्याचा अभिषेक, पूजन केल्याने आपण आपल्या अंतर्मनातील अंध:कार दूर करण्याचा संकल्प करतो.

 • घरातील वस्तूंची ऊर्जा वाढवण्यासाठी:

घरातील जुने दिवे, समया, पणत्या वर्षभर वापरात असतात. या दिवशी त्यांना आदरपूर्वक पूजन करून त्यांचे महत्त्व अधोरेखित केले जाते.

 • परंपरेचे संवर्धन:

लहान मुलांमध्ये परंपरेचे महत्त्व रुजवण्यासाठी, दीप पूजनासारख्या कृती उपयुक्त ठरतात. घरातील सर्व वयोगटातील सदस्य या विधीत सामील होतात.

दीप पूजन कसे करावे?

१. तयारी:

 • सर्व जुने व नवीन दिवे, समया, पणत्या, निरांजन, मातीच्या पणत्या एकत्र करून स्वच्छ धुवाव्यात.

 • दिव्यांना तेल/घी भरावे आणि वाती लावाव्यात.

 • रंगोळी काढावी आणि पूजनासाठी स्थान ठरवावे.

२. पूजन विधी:

 • संध्याकाळी दीप पूजनासाठी शुभ मुहूर्त पाहून सुरुवात करावी.

 • सर्व दिव्यांना रांगोळीत किंवा चौरंगावर ठेवावे.

 • हळद-कुंकू, फुले, अक्षता अर्पण कराव्यात.

 • दिव्यांना तेल घालून वाती पेटवाव्यात.

 • खालील मंत्र म्हणत दीप पूजन करावे:

“दीपज्योतिः परं ब्रह्म दीपज्योतिर्जनार्दनः।

दीपो हरतु मे पापं संध्यादीप नमोऽस्तुते॥”

३. नैवेद्य:

 • खिर, पुरणपोळी, गोड धान्य इत्यादी नैवेद्य दाखवावा.

४. दीपयात्रा:

 • काही ठिकाणी दीप उजळवून त्यांची रांग लावून संपूर्ण घरात फिरवतात. याला ‘दीपयात्रा’ असे म्हणतात. यामागील हेतू म्हणजे घराच्या सर्व भागात प्रकाश पसरवणे.

सांस्कृतिकदृष्ट्या महत्त्व

 • स्त्रियांच्या सौभाग्यव्रतासारखी श्रद्धा:

या दिवशी विवाहित स्त्रिया दीप पूजन करताना पतीसाठी दीर्घायुष्य, सौख्य आणि कुटुंबासाठी समृद्धीची प्रार्थना करतात.

 • लोककला आणि सांस्कृतिक रंग:

या दिवशी गावोगाव पारंपरिक संगीत, फुगड्या, लोकगीतं गायली जातात. दीप पूजनाला नुसते धार्मिकच नव्हे तर सांस्कृतिक स्वरूपही प्राप्त झाले आहे.

दीप अमावस्या ही आपल्या संस्कृतीतील एक अशी सुंदर संकल्पना आहे, जिथे अंध:काराच्या पलीकडे जाऊन आपण प्रकाशाच्या शोधात निघतो. दिव्यांचे पूजन केवळ बाह्य दीपांचे नाही, तर अंतर्मनातल्या प्रकाशाचा जागर देखील आहे. या निमित्ताने आपण आपला आत्मा, आपले विचार आणि आपले कुटुंब यांचे पुन्हा एकदा शुद्धीकरण करतो.

“जिथे जाईल दिव्याचा प्रकाश,

तिथे टिकणार नाही दु:खाचा श्वास!”

शुभ दीप अमावस्या! 🪔

✍️Sachin Jayshree Krishna Tale

आहे ते आहे

प्रबोधन #आहेतेआहे #maharashtra #dipamavashya #amava