प्रिय महाराष्ट्रातील तमाम मराठी बांधवांनो,
सप्रेम नमस्कार.
आज १ मे — आपला महाराष्ट्र दिन. हा दिवस केवळ एक तिथी नाही, तर ती एक आठवण आहे – आपल्या अस्मितेची, आपल्या लढ्याची, आपल्या संस्कृतीची आणि आपल्या अभिमानाची. १९६० साली संयुक्त महाराष्ट्राच्या चळवळीच्या अखेरच्या टप्प्यातून जेंव्हा मुंबईसह महाराष्ट्र राज्य अस्तित्वात आलं, तेंव्हा त्या मातीच्या माणसांनी ज्या प्रमाणात बलिदान केलं, त्या प्रत्येक थेंबाचं मोल आपल्याला अजूनही पूर्णपणे उमगलेलं नाही. हे पत्र म्हणजे त्या सर्व ज्ञात-अज्ञात बलिदानांना, त्यागाला आणि स्वाभिमानाला एक सामूहिक वंदन आहे.
इतिहासाचा धगधगता पाश्वभूमी
महाराष्ट्र निर्माणाच्या लढ्यात “मुंबई आमचीच राहिली पाहिजे” या एका घोषणेमागे हजारो हृदयं धडधडत होती. संयुक्त महाराष्ट्र समितीने हा लढा उभारला, आणि त्यात शेतकरी, कामगार, लेखक, विद्यार्थी, सामान्य जनता – सगळेच उतरले. पन्नासाहून अधिक हुतात्म्यांनी प्राणांची आहुती दिली. पोलिसी दडपशाही, प्रशासनाचा अन्याय, आणि केंद्र सरकारची उदासीनता… या सगळ्यांवर मात करत ‘मराठी माणूस’ उभा राहिला. कारण त्याला माहित होतं – भाषा ही केवळ संवादाचं माध्यम नाही, ती त्याची ओळख आहे
‘महाराष्ट्र’ म्हणजे नक्की काय?
महाराष्ट्र म्हणजे केवळ एका राज्याची भौगोलिक रचना नाही – ती एक चळवळ आहे, ती एक भावना आहे. ती भीमाशंकरच्या गडांवरून गाजणारी वाऱ्याची झुळूक आहे. ती शिरवळच्या जत्रेतलं देवळातलं टाळ वाजवणं आहे. ती कोल्हापूरच्या मिसळीतलं झणझणीतपण आहे. ती पुण्यातल्या फर्ग्युसन कॉलेजमधून फुटलेली विद्रोहाची चिखलातली पालवी आहे. ती विदर्भातल्या शेतकऱ्याच्या तोंडातलं पाणी शोधणारी आर्त हाक आहे.
महाराष्ट्र म्हणजे *‘जय मल्हार’*चा गजर आणि *‘जय भीम’*चा हुंकार. *‘जय शिवराय’*चा अभिमान आणि *‘जय जवान जय किसान’*चं एकवटलेलं स्वरूप. इथं आंबेडकरही आपले आहेत आणि शिवाजी महाराजही! हेच आपल्या राज्याचं सौंदर्य आहे – इथं विविध विचारसरणी एका मातीवर उगम पावतात, एकमेकांवर टीका करतात, पण शेवटी एकत्र नांदतात.
आजचा मराठी माणूस कुठे उभा आहे?
प्रश्न आहे – हा सगळा लढा काय केवळ १९६० साठीच होता का? आज आपण २०२५ मध्ये आहोत. तब्बल ६५ वर्षं झाली महाराष्ट्र राज्याला. पण या कालावधीत आपण खरंच आत्मपरीक्षण केलंय का?
मराठी भाषा: शाळा इंग्रजी माध्यमाच्या, जाहिराती इंग्रजीत, मुलांचं स्वप्न आयआयटी – आयआयएम – अमेरिकेपर्यंत. मराठी भाषा फक्त घरी बोलायचं एक माध्यम राहिलंय. आपण स्वतः आपल्या भाषेची लाज वाटून घेतो, आणि मग तक्रार करतो की इतरांनी आमचा आदर केला नाही.
शेतकरी आत्महत्या: विदर्भ, मराठवाडा, खानदेश… दरवर्षी हजारो शेतकरी आत्महत्या करतात. सरकार येतं, जातं, योजना येतात, पण शेतकऱ्याच्या मातीची धूप थांबत नाही. नुसती शिवजयंतीला फुलं वाहून काही उपयोग नाही, जोपर्यंत आपण ‘शिवाजी महाराजांच्या’ राज्यात शेतकऱ्याला मरणाची वाट पहावी लागते.
तरुणाईचं भलं: शिक्षणमहर्षी फुलेंपासून ते सावित्रीबाईंच्या कार्यापर्यंत आपली परंपरा दांडगी आहे. पण आजचा तरुण बेरोजगारी, कंत्राटी नोकऱ्या, स्पर्धा परीक्षा यांच्या दलदलीत अडकलेला आहे. त्याला स्वप्नं आहेत, पण आधार नाही.
आरोग्य, शिक्षण आणि स्वाभिमान: गावागावात अजूनही जिल्हा रुग्णालयं पडझडीत आहेत. शिक्षक नाहीत, आरोग्य अधिकारी नाहीत, पाणी नाही, शौचालय नाही. आणि हे सगळं होत असताना आपण ‘महाराष्ट्र दिन’ साजरा करतोय… कोणत्या महाराष्ट्राचा?
आपली जबाबदारी – राज्यापेक्षा मोठा धर्म
हा राज्य आपला आहे – हे सांगायला घोषणा नाही लागतात, लागतो तो संवेदनशीलपणा. आपण आपल्या गावाला, आपल्या बोलीला, आपल्या संस्कृतीला, आपल्या नात्यांना न्याय देत आहोत का?
मराठी शाळा टिकवण्यासाठी आपण पुढाकार घेतो का?
आपल्या पोरांना, नातवंडांना मराठीत बोलायला शिकवतो का?
गावात शेतकरी संकटात असताना आपण फक्त सोशल मिडियावर दु:ख व्यक्त करतो, की प्रत्यक्ष मदतीला धावतो?
सणवार, उत्सव साजरे करताना त्यातला सामाजिक आशय जपतो का?
फक्त महाराष्ट्रदिनाच्या दिवशी ‘जय महाराष्ट्र’ म्हणणं पुरेसं नाही. दररोज त्या भूमीशी एक नाळ बांधली गेली पाहिजे.
राजकारणात मराठीपण कुठं गेलं?
आज महाराष्ट्राचं राजकारण म्हणजे मतांचं गणित, जातींचं समीकरण, आणि सत्तेचा बाजार झाला आहे. जे हुतात्मा १९६० मध्ये हसत हसत गोळ्यांपुढं गेले, त्यांचं स्वप्न हे नव्हतं. त्यांनी असं स्वप्न पाहिलं नव्हतं की जेव्हा भाषिक अभिमानाच्या नावावर फक्त खुर्च्या वाटल्या जातील, आणि सामान्य माणूस निवडणुकीच्या बाहेरच राहील.
आपल्याला विचार करावा लागेल – की आपल्याला लोकशाही हवी आहे की बाजारशाही?
१ मे – एक नवा शपथविधी
१ मे म्हणजे केवळ एक सरकारी सुट्टी नाही. हा दिवस एक सामूहिक जबाबदारी घ्यायचा दिवस आहे. म्हणून आपण सगळ्यांनी खालील शपथ घेतली पाहिजे —
मी माझ्या मातृभाषेचा आदर करीन, आणि तिला माझ्या दैनंदिन व्यवहारात स्थान देईन.
मी समाजातील शेवटच्या माणसासाठी काहीतरी करेन – एक शब्द, एक मदत, एक संवाद.
मी पर्यावरण, पाणी, शेती या प्रश्नांवर स्वतःहून जाणीव ठेवीन.
मी केवळ तक्रारी करणार नाही, तर यंत्रणेत बदल घडवण्यासाठी सक्रिय राहीन.
मी महाराष्ट्राचा केवळ निवासी नसून एक जागरूक, जबाबदार नागरिक म्हणून जगेन.
समारोप – मातीला पुन्हा स्पर्श करू या
महाराष्ट्राच्या मातीत गंध आहे – कधी श्रमाचा, कधी बंडाचा, तर कधी भक्तीचा. ही माती संत ज्ञानेश्वरांची आहे, ही माती शाहिरांच्या ढोलकीची आहे, ही माती डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या अंधारातून उजेडाकडे नेणाऱ्या वाटेची आहे.
ही माती आपल्याकडून फक्त एकच गोष्ट मागते – की ती विसरली जाऊ नये.
त्या मातीला स्पर्श करा. तिच्या दुःखाला जाणून घ्या. आणि मग पाहा, महाराष्ट्र फक्त नावात नव्हे – तुमच्या अंगात उतरलेला भासेल.
जय महाराष्ट्र!
आपलाच,
एक जागरूक, अस्वस्थ, पण आशावादी मराठी नागरिक
(१ मे २०२५)
सचिन कृष्णा तळे
