वाचनाने समाजाची उन्नती होऊन सुसंस्कृतात व सृजनशीलता वाढीस लागतात. देशाची संपन्नता हि त्या देशाच्या उत्पदनावर अन निर्यातीवर मोजली जाते परंतु देशातील समाजाच्या उन्नतीचे मोजमाप मात्र समाजाच्या सुसंस्कृतात व सृजनशीलता याच गोष्टीवर केले जाते त्यासाठी वाचन चळवळ हि खूप महत्वाची आहे ह्याची जाणीव मुकुंद बाळकृष्ण गुर्जर, नरहर महादेव जोशी, श्रीधर बाळाजी मोडक, अनंत नीळकंठ पिठकर, विनायक बळवंत जोशी, नारायण कृष्ण गद्रे, शंकर हरी शेजवलकर, नारायण महादेव बाक्रे, विठ्ठल वासुदेव टिल्लू, गणेश लक्ष्मण पागे, अंबादास गोपाल पुणतांबेकर ह्यांना झाली आणि १ ऑगस्ट १८९८ रोजी नारळीपौर्णिमेच्या मुहूर्तावर मुंबई मराठी ग्रंथसंग्रहालयाची स्थापना झाली.
मुंबई मराठी ग्रंथसंग्रहालय संस्थेच्या नायगाव, दादर येथील मध्यवर्ती ग्रंथालय व कार्यालयाच्या वास्तुचे उद्घाटन भारताचे पहिले पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्या हस्ते दि. १० मार्च १९५९ रोजी झाले. मुंबई मराठी ग्रंथसंग्रहालय हे महाराष्ट्रातील एक महत्त्वाचे संदर्भग्रंथालय आहे. महाराष्ट्रातील शतायू म्हणजे शंभर वर्षांहून अधिक काळ कार्यरत असणाऱ्या ग्रंथालयांपैकी हे एक ग्रंथालय आहे. मुंबईभर ह्या संस्थेच्या ३१ विभागीय शाखा कार्यरत आहेत. तसेच ह्या संस्थेच्या संलग्न संस्थांपैकी इतिहास संशोधन मंडळ, मराठी संशोधन मंडळ ह्या दोन महत्त्वाच्या संस्था आहेत. ह्या संस्थांच्या तिमाही संशोधन पत्रिका प्रसिद्ध होत असतात. मुंबई मराठी ग्रंथसंग्रहालयाच्या दाते सूचिमंडळाद्वारे मराठी नियतकालिकांच्या सूचींचे खंड प्रकाशित करण्यात आले आहेत. संस्थेच्या संदर्भग्रंथालयात दोन लाखांवर ग्रंथसंपदा, दैनिके व साप्ताहिकांची लेखसूची, मासिकांतील लेखसूची, संदर्भमंजूषा तसेच दुर्मिळ १२००० ग्रंथ आणि ८८९ दोलामुद्रिते ह्यांचा समावेश आहे.
सानेगुरुजी बालविकास मंदिर हि संस्थेची संलग्न शाखा बालक विकासाची कामे करीत आहेत. महाराष्ट्र प्रबोधन शाखे तर्फे विविध शैक्षणिक प्रबोधनपर कार्यक्रम आयोजन केले जातात. ह्या संस्थेच्या अध्यक्ष पदी शरद पवार आहेत तसेच खासदार सुप्रिया सुळे ह्या विश्वस्थ पदी कार्यरत आहेत. महाराष्ट्रात, मोठा पसारा आणि बहुआयामी कार्य असणारे एकमेव ग्रंथालय म्हणजे, मुंबई मराठी ग्रंथसंग्रहालयच आहे. ही संस्था केवळ ग्रंथालय नाही तर मराठी भाषा, वाङ्मय आणि मराठी संस्कृती या विषयातले हे विशेष ग्रंथालय तर आहेच; परंतु मराठी भाषा, वाङ्मय आणि संस्कृती या क्षेत्रात या संस्थेचे मोलाचे योगदान आहे. व्याख्याने, सांस्कृतिक कार्यक्रम सर्व ग्रंथालये करीत असतात; मात्र मुंबई मराठी ग्रंथसंग्रहालय नुसते कार्यक्रम करून थांबले नाही, तर व्यासपीठीय साहित्य चिरकाल टिकावे, यासाठी १९४६ साली प्रकाशन विभाग सुरू केला आणि त्यातून अनेक व्याख्याने पुस्तिका/पुस्तकांच्या स्वरूपात प्रकाशित करून अभ्यासकांची सोय केली. त्यासाठी प्रबोधन शाखा स्थापन केली. नाट्यकला व इतर सांस्कृतिक स्पर्धांसाठी कलाशाखाही स्थापन केली. त्यातर्फे नाट्यस्पर्धा, नाट्यमहोत्सवही घेतले. ज्ञानेश्वरीचे शब्द भांडार, ज्ञानदेव सूची, अमृतानुभवाचा पदसंदर्भ कोश, मराठी वाङ्मयकोश, 'छंद'ची सूची, शब्दसूची-चरणसूची अशा कितीतरी महत्त्वाच्या कोशांच्या निर्मितीची जन्मभूमी असणारे हे संग्रहालय महाराष्ट्राचा मानबिंदू आहे.
सचिन कृष्णा तळे
