पुणे मराठी ग्रंथालय

 

पुणे मराठी ग्रंथालय

महाराष्ट्राचे माजी मुख्यमंत्री यशवंतराव चव्हाण यांनी ‘गाव तेथे ग्रंथालय' असावे, असे मत व्यक्त केले होते. शंभर वर्षांची यशस्वी कारकीर्द पूर्ण केलेली महाराष्ट्रात तब्बल ८३ ग्रंथालये आहेत, तर इतर सुमारे ९ हजारांहून अधिक शासनमान्य ग्रंथालये आहेत. राज्यात एकूण १२,८६१ ग्रंथालये आहेत. यापैकी नारायण पेठेतील पुणे मराठी ग्रंथालय हि १११ वर्षे जुने आहे. प्रख्यात लेखक व वकील एन.सी. केळकर आणि नानासाहेब पौगी यांनी दोन ऑक्टोबर १९११ रोजी स्थापन केलेल्या या ग्रंथालयाचे उद्घाटन विजयादशमीला करण्यात आले.

 

१९७५ ते १९८० या काळात ग्रंथालयाच्या पदाधिका-यांनी हळूहळू परिसर वाढवला आणि त्याचे क्षेत्र २५ हजार चौरस फुटांपर्यंत नेले. त्यानंतर नूतनीकरण झालेल्या ग्रंथालयाचे उद्घाटन मध्य प्रदेशातील ग्वाल्हेर राजघराण्यातील सदस्य विजयाराजे शिंदे यांच्या हस्ते झाले. त्यानंतर माजी राष्ट्रपती दिवंगत डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम, माजी पंतप्रधान दिवंगत अटलबिहारी वाजपेयी, मोहन भागवत, पु.ल. देशपांडे आणि शिवसेनाप्रमुख दिवंगत बाळासाहेब ठाकरे यांसारख्या अनेक नामवंत व्यक्तींनी या वास्तूला भेट दिली. ग्रंथालयात सध्या १.६ लाख पुस्तकांचा संग्रह आहे. त्यातील बहुतेक मराठी व काही इंग्रजी भाषेत आहेत. १९३० पासून प्रसिद्ध झालेली सर्व मराठी मासिकेही ग्रंथालयात पाहायला मिळतात.

 

सावरकर जयंती, स्वातंत्र्यदिन व ग्रंथालयाचा स्थापना दिन यांसारखे उत्सव आणि पुरस्कार सोहळे आयोजित केले  जातात. दिवाळी, गणेशोत्सव आणि रक्षाबंधनावेळी मुलांसाठी कार्यशाळांचे आयोजन, तसेच उन्हाळ्यात मुलांना चित्रपट दाखवले जातात. मुलांसाठी  मुक्तांगण बालवचन आहे तिथे पुस्तके, मासिके, शैक्षणिक व्हिडिओ सीडी आणि संगणक संच आहेत. १९७० मध्ये सुरू झालेल्या अभ्यासिका विभागात सुमारे ४०० विद्यार्थ्यांच्या आसन क्षमतेसह चार वाचन कक्ष आहेत. या ग्रंथालयातर्फे युवा वाचकांसाठी एक अनोखा उपक्रम राबवला जातो. त्यात ४० स्वयंसेवकांना प्रत्येक उन्हाळ्यात २०० पुस्तकांचा एक संच दिला जातो. त्यांनी त्यांच्या भागात घरातूनच प्रादेशिक ग्रंथालय सुरू करायचे आणि वाचन चळवळीला प्रोत्साहन द्यायचे, असा हा उपक्रम आहे. किर्लोस्करचे आतापर्यंतचे सर्व अंक घेऊन वाचनालयाने त्याच्या १००० व्या आवृत्तीचाही समारंभ साजरा केला होता.ग्रंथालयातील पुस्तके लेखक आणि पुस्तकाच्या प्रकारानुसार ठेवली गेली आहेत. इथली सर्व यंत्रणा संगणकीकृत आहे. त्यावर रोमन किंवा देवनागरी लिपीत वाचकांना पुस्तकांची उपलब्धता तपासता येते. ग्रंथालय आता काही पुस्तके डिजिटल करण्याचा प्रयत्न करीत आहे.

 

सचिन कृष्णा तळे