महात्मा गांधीजींचे ज्येष्ठ पुत्र Harilal Gandhi यांचे जीवन हे केवळ एका महापुरुषाच्या मुलाचे जीवन नव्हते, तर ते संघर्ष, असंतोष, आत्मशोध आणि वेदनांनी व्यापलेले एक मानवी नाटक होते. त्यांच्या आयुष्यातील १९३६ मधील धर्मांतराचा प्रसंग हा भारतीय समाजात आणि त्या काळच्या राजकीय वातावरणात मोठी चर्चा निर्माण करणारा ठरला.
हरिलाल गांधी यांचा जन्म १८८८ मध्ये झाला. ते Mahatma Gandhi आणि Kasturba Gandhi यांचे ज्येष्ठ पुत्र होते. वडिलांचे व्यक्तिमत्त्व प्रचंड प्रभावशाली आणि आदर्शवादी होते. संपूर्ण देशासाठी ते “बापू” होते; परंतु हरिलालसाठी ते एक कठोर शिस्तीचे वडील होते.
हरिलाल यांची इच्छा इंग्लंडला जाऊन बॅरिस्टर होण्याची होती जसे गांधीजी झाले होते. मात्र गांधीजींनी त्यांना ती संधी दिली नाही. त्यांनी आपल्या मुलांनाही साधेपणाचे, त्यागाचे आणि स्वावलंबनाचे जीवन जगण्याचा आग्रह धरला. या निर्णयामुळे हरिलाल यांच्या मनात खोलवर नाराजी निर्माण झाली.
१९३६ मधील धर्मांतर
१९३६ साली, वयाच्या ४८ व्या वर्षी, हरिलाल गांधी यांनी सार्वजनिकरित्या इस्लाम धर्म स्वीकारला आणि स्वतःचे नाव “अब्दुल्ला गांधी” असे जाहीर केले. हा प्रसंग देशभर चर्चेचा विषय ठरला. त्या काळात हिंदू-मुस्लिम संबंध ताणलेले होते, आणि गांधीजी राष्ट्रीय एकतेसाठी प्रयत्नशील होते. अशा वेळी त्यांच्या स्वतःच्या मुलाने धर्मांतर केल्याची बातमी राजकीयदृष्ट्याही महत्त्वाची ठरली.
काही अहवालांनुसार, हरिलाल यांचे धर्मांतर हे केवळ धार्मिक श्रद्धेमुळे नव्हते; तर ते त्यांच्या वैयक्तिक असंतोष, आर्थिक अडचणी आणि वडिलांविरुद्धच्या भावनिक बंडाचे प्रतीक होते. त्यांच्या आयुष्यात व्यसनाधीनता, आर्थिक अस्थिरता आणि कुटुंबातील ताणतणाव होते
पुनः हिंदू धर्मात वापसी
धर्मांतरानंतर काही काळातच हरिलाल गांधी यांनी पुन्हा हिंदू धर्म स्वीकारला. हा निर्णयही तितकाच चर्चेत राहिला. त्यांच्या आयुष्यातील या घडामोडी त्यांच्या अस्थिर मानसिक अवस्थेचे आणि जीवनातील दिशाहीनतेचे प्रतीक मानल्या जातात.
गांधीजींनी या संपूर्ण प्रसंगावर सार्वजनिक प्रतिक्रिया देताना संयम दाखवला. त्यांनी मुलाच्या निर्णयाबद्दल खेद व्यक्त केला, पण द्वेष किंवा कटुता दाखवली नाही. त्यांच्या दृष्टीने धर्म हा वैयक्तिक निवडीचा विषय होता; परंतु त्यांनी हरिलाल यांच्या जीवनातील अधःपतनाबद्दल दुःख व्यक्त केले होते.
हरिलाल गांधी यांचे पुढील आयुष्य अधिकच दुःखद ठरले. ते व्यसनांच्या आहारी गेले, आर्थिकदृष्ट्या कोलमडले आणि कुटुंबापासून दुरावले. १९४८ मध्ये, गांधीजींच्या हत्येनंतर काही महिन्यांनीच, त्यांचे निधन झाले. शेवटच्या काळात ते अत्यंत दीन अवस्थेत होते, अशी नोंद आढळते.
हरिलाल गांधी यांची कथा ही केवळ धर्मांतराची नाही; ती एका व्यक्तीच्या ओळखीच्या शोधाची, अपूर्ण अपेक्षांची आणि पित्याच्या महानतेच्या सावलीत हरवलेल्या मुलाची कथा आहे.
एका बाजूला राष्ट्रपिता म्हणून पूजले जाणारे महात्मा गांधी, आणि दुसऱ्या बाजूला स्वतःचे स्थान शोधत भटकणारा त्यांचा ज्येष्ठ पुत्र हा विरोधाभास इतिहासात कायम लक्षात राहील.
हरिलाल गांधींचे जीवन आपल्याला सांगते की महान व्यक्तिमत्त्वांच्या कुटुंबियांनाही मानवी कमजोरी, भावना आणि संघर्ष यांपासून सुटका नसते. त्यांच्या आयुष्याकडे केवळ टीकेच्या नजरेने नव्हे, तर सहानुभूतीने पाहण्याची गरज आहे.
जे आहे ते आहे
