आनंदवनच आत्मचरित्र

आनंदवनच आत्मचरित्र

मुरलीधर देविदास आमटे म्हणजे आपले पद्मश्री आदिवासी सेवक कुष्ठरोगी समाजाची संजिवनी डॉक्टर बाबा आमटे. माझ्या आयुष्यात मी पहिलं आत्मचरित्र वाचाल ते बाबा आमटे ह्यांचं आणि तेव्हापासून मला आमटे परिवाराची गोडी लागली. विश्वात ज्यांचं कार्य दखलपात्र ठरल ते बाबा आमटे प्रकाशाच्या दिशेतून जाती धर्माच्या भिंती ओलांडून एका अश्या समाजाच्या जवळ गेले ज्याला आपल्या लोकांनी वाळीत टाकलं होत, दूर लोटून त्यांचं आयुष्य अंधारमय केलं होत, तश्या लोकांसाठी बाबा स्वतः सर्व सुख सोडून त्या कुष्ठरोगी काळोख्यात प्रकाशमय झाले आणि त्यांना समाजात पुन्हा घेऊन आले. कुष्ठरोग एक असा आजार एक अशी यम यातना ज्याचा विचार हि मनाला धडकी भरवून जायची. त्यावेळी उपचार नसल्यामुळे अश्या लोकांना समाजापासून दूर लोटलं गेलं. आज त्यांच्याच अद्भुत शक्तीने बाबांच्या श्रमाने आनंदवन हे सुंदर गाव वसलं आणि ग्रामपंचायत उदयास आली. बाबांचा हाच वारसा डॉ. प्रकाश आमटे आणि डॉ. विकास आमटे ह्यांनी अविरत चालू ठेवून समाजसेवेची हि पालखी खांद्यावर घेऊन आनंदाने मिरवली गाजवली. 

आजवर बाबांवर अनेक पुस्तके आलीत पण आनंदवनात घडलेले चमत्कार प्रयोगांवर एक हि पुस्तक नव्हतं , तस पुस्तक समाजात यायला पाहिजे म्हणून डॉ. विकास आमटे ह्यांच्या अनुभवातून त्यांच्या नजरेतून गौरी कानेटकर ह्यांच्या शब्दांकन ने आनंदवन प्रयोगवान हे पुस्तक पुण्यात प्रकाशित झालं. आनंदवनात प्रयोगांना खरी सुरवात झाली ती बाबांच्या श्रमाश्रम ह्या प्रयोगाने " श्रम + आश्रम = श्रमाश्रम ". तेव्हापासून आनंदवनात असंख्य यशस्वी प्रयोग झाले. त्या सर्व प्रयोगाची पाने ह्या पुस्तकात उलगडली गेली . माझ्या मते हे पुस्तक म्हणजे आनंदवनचे आत्मचरित्रच.  कुष्ठरोग चे जंतू हे माणसा शिवाय कोणत्याच प्राणीच्या शरीरात विकसित होत नाही म्हणून त्यावर उपचार होऊ शकले नाही ह्याच कारणाने बाबानी स्वतःवरच प्रयोग केला, कुष्ठरोग चे जंतू स्वतःच्या शरीरात विकसित करून त्यावर मात करत आज कुष्ठरोगी चे आयुष्य बदलून टाकले. ह्या यशस्वी प्रयॊगानंतर आनंदवनात नव्या नव्या प्रयोगांची साखळीच तयार झाली आणि हे प्रयोग मानवजातीच्या उत्कर्षासाठी महत्वपूर्ण ठरले . ह्या पुस्तकात आनंद वनातले जुने फोटो हि माहिती सहित प्रकाशित करण्यात आले आहे.

ताई आणि बाबानी सरकारकडून मिळालेल्या एका जंगलात त्यांचं कार्य सुरु केलं. वाघ , बिबटे ,साप , विंचू सारख्या प्राण्यांच्या सहवासात कुष्ठरोगी ची सेवा चालू झाली आणि बघता बघता हे वटवृक्ष इतकं वाढलं कि त्याच्या छायेत येणारा प्रत्येक व्यक्ती हा आनंदी समाधानी होऊ लागला. समाजातल्या विरोधाला तोंड देत विश्वाच्या कौतुकीची थाप घेत बाबानी ताईंनी आनंदवन फुलवलं. विनोबा भावे ह्यांच्या शब्दात सांगायचं तर आनंदवन म्हणजे सेवेचे रामायण जिथला राम आणि सीता बाबा आणि ताई , कुष्ठरोग्यांसाठी वनवासात येऊन सोबत लव कुश घेऊन दुसरी अयोध्या जन्माला घातली.

वरोऱ्याच्या आसपास सायकल वर फिरत " ट्रेस अँड ट्रीट कॅम्पन "चालू करत सुरवातीला रुग्नांचे शोध घेत आनंदवन च्या आसपास अकरा उपचार केंद्र सुरु केले. त्यांच्या ह्या कार्यात देश विदेशातले पाहुणे स्वखुशीने रुग्णांचे सेवा करू लागले. आनंदवनात दरवर्षी "लहानू बाबांची जत्रा भरते " म्हणजे डॉ. तात्याराव लहाने ह्यांच्या हातून मोतीबिंदु शस्त्रक्रिया चा प्रयोग, पुण्याच्या नेत्रसेवा प्रतिष्ठानतर्फे तिरळे पणा घालवणारी शस्त्रक्रिया चा प्रयोग, पालेभाज्या आणि फळभाज्यांची लागवड करण्यासाठी "आनंदवन मेड" पॉलिहाऊस चा प्रयोग. आनंदवनातलं मलमूत्र वाया जाऊ नये म्हणून बायोगॅस प्लांट उभारला रोज पंधरा लपीजी सिलेंडर इतका गॅस निर्माण करण्याचा प्रयोग. " शी व्हिटॅमिन " मुळे तलावातले माश्यांचे उत्पादन वाढवण्याचा प्रयोग , चरखा खादी उद्योगाचा प्रयोग , तीन कॅन च्या प्रयोगांत वरोऱ्यात प्रिंटिंग प्रेसला सुरुवात केली. कुष्ठरोगींना स्वालंबी बनवण्यासाठी संधी निकेतन ची स्थापना करून त्यांच्या हाताला बळ दिले कला कौशल्यातून रोजगार देण्याचा प्रयोग. आनंदवन औद्योगिक केंद्रा मध्ये अनेक छोटे मोठे कारखाने चालू करून औद्योगिक क्रांती घडवण्याचा प्रयोग. आनंदवन निकेतन महाविद्यालय ची सुरुवात , अंध कर्ण बधिर मुलामुलींची शाळा मधून शिक्षणाचा प्रयोग. लातूर किल्लारीच्या भूकंपग्रस्त लोकांसाठी आनंदवनातली भूकंपरोधी घरे उभारून देशात भूकंपविरोधी घरे निर्माण करण्याचा प्रयोग. आनंदवन लँड आर्मी ने बांधलेला प्लास्टिक - टायर - क्रॉंकीत चा बंधाराचा प्रयोग. टाकाऊ कचर्यपासून टिकावू वस्तूंचा प्रयोग ,  मित्रांगण कम्युनमधून नुबीयन व्होल्ट पद्धतीचे घरांचा प्रयोग, स्वरानंदवन मधून कलाकारांना समाजसमोर स्वतःची कला सादर करण्याचा प्रयोग... असे अनेक प्रयोगाची माहिती आणि त्यासाठी घेतली गेलेली धडपड ह्या आनंदवन प्रयोगवन ह्या पुस्तकात डॉ. विकास बाबा आमटे ह्याच्या स्वप्नातून प्रकाशित करण्यात आले आहे त्यामुळे हे आनंदवन चे आत्मचरित्र वाचून समाजात आपल्या आसपास असेच प्रयोग नव्य तरुणांनी बाबांचे आदर्श घेत साकार करावे.

शब्द - डॉ. विकास बाबा आमटे

प्रकाशक - समकालीन प्रकाशन

पाने - १९०

किंमत - २५० रुपये

संपादन - सुहास कुलकर्णी

- सचिन कृष्णा तळे